Çocuğunuz bir paragrafı okuyup “Burada öyle bir şey yazmıyor ki!” diyorsa yalnız değil. Ortaokul öğrencilerinin en çok zorlandığı sorulardan biri, cevabın metinde hazır durmadığı sorulardır. Bu yazıda çıkarım yapmanın ne olduğunu, okulda ve sınavlarda neden bu kadar önemli olduğunu, her sınıf düzeyinden örneklerle anlatıyoruz. Yazının sonunda da evde birkaç dakikada yapabileceğiniz pratik önerilerle çocuğunuzla birlikte çözebileceğiniz kısa bir test bulacaksınız.
Çıkarım yapma nedir?
Bir gün eve geldiğinizi ve çocuğunuzun ayakkabılarının çamurlu olduğunu, şemsiyesinin de kapının yanında ıslak durduğunu gördüğünüzü düşünün. Kimse size söylemese de dışarıda yağmur yağdığını ve çocuğunuzun yağmura yakalandığını anlarsınız. İşte bu bir çıkarımdır: Gördüğünüz ipuçlarını (çamur, ıslak şemsiye) bildiklerinizle (yağmurda yerler çamur olur) birleştirip yazılmayan bir sonuca ulaşırsınız.
Okurken de aynısı olur. Yazarlar her şeyi açıkça söylemez; bir kahramanın üzgün olduğunu “O çok üzgündü.” diye yazmak yerine “Tabağındaki yemeğe dokunmadı, gözlerini pencereden ayırmadı.” diye anlatabilir. Bu ipuçlarını fark edip anlamı kuran okur, metni gerçekten anlamış olur.
Çıkarım yapmak neden bu kadar önemli?
- Okuduğunu anlamanın temelidir. Bir metni yalnızca kelime kelime okumak yetmez; kahramanların duygularını, olayların nedenlerini ve yazarın vermek istediği mesajı anlamak çıkarım gerektirir.
- Sınavlarda sık sorulur. LGS Türkçe testinde “Bu metinden hangisi çıkarılabilir?” ya da “Bu metinden hareketle hangisi söylenebilir?” biçiminde sorular düzenli olarak yer alır.
- Diğer derslerde de gerekir. Fen bilimlerinde bir deney sonucunu yorumlamak, sosyal bilgilerde bir haritadan bilgi çıkarmak da çıkarım becerisine dayanır.
- Günlük hayatta korur. Bir reklamın asıl ne satmak istediğini, bir haberin neyi söylemediğini fark etmek bilinçli bir birey olmanın parçasıdır.
Maarif Modeli’nde çıkarım yapma (KB2.10)
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, çıkarım yapmayı bir “kavramsal beceri” olarak tanımlar ve onu küçük adımlara, yani süreç bileşenlerine ayırır. Programda KB2.10 için şu süreç bileşenleri yer alır: mevcut bilgisi dâhilinde varsayımda bulunmak, örüntüleri listelemek, karşılaştırmak, önerme sunmak ve değerlendirmek. (Kaynak: MEB – Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, Kavramsal Beceriler)
Bu ifadeler kulağa resmî gelebilir. Beceri Atölyemizde aynı adımları çocukların anlayacağı dille şöyle anlatıyoruz:
- İpuçlarından bir “olabilir” kur: Metindeki ipuçlarına bakıp bir olasılık düşün.
- Tekrar eden ipuçlarını yan yana koy: Aynı yönü gösteren ipuçlarını topla.
- Olasılıkları metne tut: Aklına gelen seçenekleri metinle karşılaştır.
- Çıkarımını kanıtıyla söyle: “Bence …, çünkü metinde …” diye açıkla.
- Çıkarımının sınırını sına: Metnin izin verdiğinden fazlasını söylemediğinden emin ol.
Sınıf sınıf çıkarım örnekleri
Çıkarım becerisi her sınıfta biraz daha derinleşir. 5. sınıfta somut ipuçlarıyla başlar, 8. sınıfta ise duyguların, değerlerin ve yazarın mesajının çıkarılmasına kadar uzanır.
Ali okuldan döndüğünde mutfaktan mis gibi bir koku geliyordu. Tezgâhta un serpilmiş bir tepsi ve yıkanmayı bekleyen bir mikser duruyordu. Annesi gülümseyerek “Ellerini yıka, çay birazdan hazır.” dedi.
Soru: Annesi ne yapmış olabilir?
İpuçları: mis gibi koku, un serpilmiş tepsi, mikser, çay hazırlığı
Çıkarım: Annesi kek ya da benzeri bir hamur işi yapmıştır. Metin bunu söylemiyor; ama bütün ipuçları aynı yönü gösteriyor.
Deniz, takım seçmelerinden sonra eve sessizce girdi. Çantasını odasının köşesine bıraktı ve annesi seslendiğinde akşam yemeğine inmek istemediğini söyledi.
Soru: Deniz’in seçmelerle ilgili durumu ne olabilir?
İpuçları: sessizce girmesi, çantayı köşeye bırakması, yemeğe inmek istememesi
Çıkarım: Deniz seçmelerde istediği sonucu alamamış ve üzgün olabilir. “Olabilir” demek önemlidir; çünkü metin bunu kesin olarak söylemiyor.
Bazı kuş türleri sonbaharda binlerce kilometre uçarak daha sıcak bölgelere gider, ilkbaharda ise doğdukları yerlere geri döner. Bilim insanları bu kuşların yolculuk sırasında Güneş’in konumundan ve yıldızlardan yararlandığını düşünmektedir.
Soru: Bu metinden kuşlarla ilgili hangisi çıkarılabilir?
İpuçları: sonbaharda sıcak bölgelere gitmeleri, Güneş ve yıldızlardan yararlanmaları
Çıkarım: Bu kuşlar soğuk mevsimin zor koşullarından kaçmak için göç eder ve yön bulmak için doğadaki işaretleri kullanır.
Ressam, yıllarca aynı pencereden aynı sokağı çizdi. Komşuları “Hep aynı şeyi çiziyorsun.” dediğinde yalnızca gülümsedi; çünkü onun tablolarında sokak her mevsim, her saat başka bir renge bürünüyordu.
Soru: Bu metinden ressamla ilgili çıkarılabilecek en uygun yargı hangisidir?
İpuçları: “hep aynı şey” sözüne gülümsemesi, tablolarda sokağın her saat başka renge bürünmesi
Çıkarım: Ressam, başkalarına sıradan görünen şeylerdeki küçük farklılıkları görebilen dikkatli bir gözlemcidir. LGS’de doğru seçenek genellikle böyle birden çok ipucunu birleştiren, ama metnin söylediğinden ileri gitmeyen yargıdır.
Çocuklar çıkarım yaparken en çok hangi hataları yapar?
- Metinde yazanı tekrar etmek. “Bu metinden ne çıkarılabilir?” sorusuna metindeki bir cümleyi aynen söylemek çıkarım değildir; çıkarım, yazılmayanı bulmaktır.
- Metinde olmayanı uydurmak. Hayal gücüyle metinde hiçbir ipucu olmayan bir sonuç kurmak. Her çıkarımın en az bir kanıtı olmalıdır.
- Fazla kesin konuşmak. “Kesinlikle, her zaman, hiçbir zaman” gibi ifadeler çoğu zaman metnin izin verdiğinden fazlasını söyler.
- Tek bir ipucuna takılmak. Bütün ipuçlarını birlikte değerlendirmek yerine ilk göze çarpana göre karar vermek.
Evde çıkarım becerisini geliştirmek için 6 öneri
İyi haber şu: Çıkarım yapmayı geliştirmek için masa başında saatler geçirmek gerekmez. Günlük hayatın içinde, birkaç dakikalık sohbetlerle bu beceriyi destekleyebilirsiniz.
- “Nereden anladın?” diye sorun. Çocuğunuz bir şey söylediğinde cevabı kadar gerekçesini de merak edin. Bu soru, çıkarımı kanıta bağlama alışkanlığı kazandırır.
- Kitap kapağıyla tahmin oyunu oynayın. Yeni bir kitaba başlamadan önce kapağa ve başlığa bakıp “Sence bu kitap ne anlatıyor olabilir?” diye konuşun; okudukça tahminleri birlikte kontrol edin.
- Film ya da dizi izlerken bir sahnede durun. “Sence şu an ne hissediyor? Bunu nereden anladın?” sorusu, ekrandaki ipuçlarını okumanın harika bir alıştırmasıdır.
- Haber başlığı oyunu yapın. Bir gazete ya da haber sitesinden yalnızca başlığı okuyun; haberin ne anlatabileceğini birlikte tahmin edip sonra haberi okuyun.
- Reklam dedektifliği yapın. Bir reklamı birlikte izleyip “Bu reklam bize aslında ne söylemek istiyor? Neyi söylemiyor?” diye konuşun.
- Günlük bilmeceler sorun. “Kapının önünde ıslak bir şemsiye var. Ne olmuş olabilir?” gibi kısa gözlem soruları, çıkarımı oyun hâline getirir.
Çocuğunuz zorlanıyorsa
Çocuğunuz çıkarım sorularında sık sık “Metinde yazmıyor.” diyorsa ya da yalnızca metinden cümle kopyalıyorsa endişelenmeyin; bu beceri zamanla ve doğru yönlendirmeyle gelişir. Önce kısa ve somut metinlerle başlayın. Okurken ipucu olabilecek sözcüklerin altını çizmesini isteyin. Çıkarımını “Bence …, çünkü metinde … yazıyor.” kalıbıyla söylemesini teşvik edin. Beceri Atölyemizdeki Çıkarım Yapma sayfası bu adımları çocuğun kendi başına çalışabileceği şekilde, örneklerle anlatır.
Birlikte deneyin: Kısa çıkarım testi
Aşağıdaki kısa testi çocuğunuzla birlikte çözebilirsiniz. Her sorudan sonra “Bunu nereden anladın?” diye sormayı unutmayın. Test sonunda hangi adımda zorlandığını gösteren bir beceri karnesi çıkar.
Report a question
Şimdi sıra sizde
- Beceri Atölyesi: Çıkarım Yapma (KB2.10): Sade anlatım, çözümlü örnek ve her adım için kısa testler
- 6. Sınıf Bağlam Temelli Beceri Testi: Çıkarım soruları da içeren 10 soruluk test ve beceri karnesi
- Çalışma kâğıdı: Kayıp Defterin İzinde (6. sınıf, PDF)
- Çalışma kâğıdı: Satır Aralarını Okumak (8. sınıf, PDF)
- Sınıf Beceri Haritası: Hangi sınıfta hangi beceri öne çıkıyor?
Sık sorulan sorular
Çıkarım yapmak ile tahmin etmek aynı şey mi?
Birbirine yakındır ama aynı değildir. Tahmin etmek, ipuçlarından yola çıkarak ileride ne olacağını düşünmektir (“Öykünün sonunda ne olacak?”). Çıkarım yapmak ise metinde şu anda söylenmeyen bir bilgiyi bulmaktır (“Kahraman neden üzgün?”). Maarif Modeli’nde tahmin etme ayrı bir beceri olarak (KB2.12) yer alır.
Çocuğum doğru cevabı buluyor ama nedenini açıklayamıyor. Bu sorun mu?
Doğru cevabı bulması iyi bir başlangıçtır. Ancak gerekçesini söyleyebilmesi, becerinin kalıcı hâle geldiğini gösterir. “Hangi kelime ya da cümle bunu düşündürdü?” diye sorarak gerekçesini metne bağlamasına yardım edebilirsiniz.
Çıkarım yapma hangi sınıfta öğretilir?
Çıkarım yapma 5. sınıftan 8. sınıfa kadar her düzeyde yer alır; değişen, metinlerin uzunluğu ve ipuçlarının ne kadar örtük olduğudur. Hangi sınıfta hangi becerilerin öne çıktığını Sınıf Beceri Haritası’nda görebilirsiniz.
Okuma hızı çıkarım yapmayı etkiler mi?
Çok yavaş okuyan bir çocuk, cümleleri birleştirmekte zorlanabilir; çok hızlı okuyan bir çocuk ise ipuçlarını gözden kaçırabilir. Önemli olan anlamaya uygun bir hızda okumaktır. Çocuğunuzun okuma hızını ve anlama düzeyini Okuma Hızı ve Anlama Testi ile ücretsiz ölçebilirsiniz.
Eğitim yayıncısı. Ortaokul öğrencileri için Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ne uygun okuma ve beceri materyalleri hazırlıyor; temeldenparagraf.com ve dahicocuk.tr’nin içeriklerini yönetiyor.