📖 Rehber

Okuma becerileri için sade rehberler

Veliler, öğrenciler ve öğretmenler için Maarif Modeli’ne uygun, örnekli ve uygulanabilir yazılar. Her yazı ilgili Beceri Atölyesi sayfasına ve testlere bağlanır.

TümüVeli RehberiBeceri RehberiOkuma Alışkanlığı ve HızÖğretmen ve LGS

Okuma Hızı Nasıl Artırılır? 7 Bilimsel Öneri

yazar
Okuma Hızı Nasıl Artırılır?
Kısa cevapOkuma hızını kalıcı olarak artırmanın yolu “hızlı okuma hileleri” değil, akıcı ve anlayarak okumayı geliştirmektir. Araştırmalar en çok şunların işe yaradığını gösteriyor: bir yetişkinin eşliğinde tekrarlı sesli okuma, söz varlığını geliştirme, konu hakkında ön bilgi edinme ve okuma hızını amaca göre ayarlamayı öğrenme. Hız arttıkça anlamanın düşmediğinden emin olmak için düzenli ölçüm yapın.

“Çocuğum çok yavaş okuyor, sınavlarda süre yetmiyor.” Ortaokul velilerinden en sık duyduğumuz cümlelerden biri bu. İnternette “bir haftada üç kat hızlı okuma” vaat eden pek çok yöntem var; ancak bilimsel araştırmalar bu vaatlere temkinli yaklaşmamız gerektiğini söylüyor. Bu yazıda okuma hızını gerçekten neyin belirlediğini ve evde uygulayabileceğiniz, araştırmalarla desteklenen 7 öneriyi anlatıyoruz.

Önce şunu bilelim: Hız ile anlama arasında bir denge var

Okuma araştırmalarını derleyen kapsamlı bir incelemeye göre okurken hız ile doğruluk arasında bir denge vardır: Metne daha az zaman ayıran okur, onu daha az anlar. Aynı çalışmaya göre okurken harcadığımız sürenin yalnızca küçük bir kısmı (yaklaşık yüzde 10’undan azı) göz hareketlerine gider; asıl zaman, kelimeleri tanımaya ve onlardan anlam kurmaya harcanır (APS, 2016). Yani gözleri hızlandırmaya çalışmak yerine, kelimeleri tanıma ve anlam kurma becerisini güçlendirmek gerekir.

Kısacası: Hedef “en hızlı okuyan” değil, anlayarak akıcı okuyan bir çocuk. Hız, iyi bir okumanın sonucudur; amacı değil.

Okuma hızını artırmanın 7 bilimsel yolu

1. Anlamayı ölçmeden hızı ölçmeyin

Çocuğunuzun dakikada kaç kelime okuduğu tek başına anlamlı değildir. Hızlı okuyup metni anlamayan bir çocuk, aslında okumamış demektir. Bu yüzden hız ölçümünü mutlaka birkaç anlama sorusuyla birlikte yapın. Okuma Hızı ve Anlama Testimiz tam olarak bunu yapar: önce dakikadaki kelime sayısını (DKS) ölçer, ardından 10 soruyla anlamayı değerlendirir.

2. Eşlik ederek tekrarlı sesli okuma yapın

Akıcılığı geliştirdiği en iyi bilinen yöntemlerden biri rehberli tekrarlı sesli okumadır. ABD’de okuma araştırmalarını inceleyen Ulusal Okuma Paneli, bir öğretmen, akran ya da ebeveynin eşlik ettiği tekrarlı sesli okumanın kelime tanıma, akıcılık ve anlama üzerinde olumlu etkisi olduğunu raporlamıştır (National Reading Panel bulguları, Reading Rockets).

Evde nasıl yapılır? Kısa bir paragraf seçin (100–150 kelime). Çocuğunuz paragrafı sesli okusun; takıldığı kelimeleri birlikte konuşun. Aynı paragrafı 3–4 kez okusun. Her okumada biraz daha akıcı okuduğunu göreceksiniz. Haftada üç gün, 10 dakika yeterlidir.

3. Söz varlığını geliştirin

Okurken en çok zaman kelimeleri tanımaya harcandığına göre, çocuğunuzun tanıdığı kelime sayısı arttıkça okuması da hızlanır. Bilinmeyen bir kelimede durmak, cümlenin akışını keser. Okurken karşılaşılan yeni kelimeleri küçük bir deftere yazın; anlamını önce cümleden tahmin etmeye çalışın, sonra sözlükten kontrol edin. Akşam yemeğinde “Bugün yeni bir kelime öğrendin mi?” sorusu bile fark yaratır.

4. Okumadan önce konuyu konuşun

Bir konuyu iyi bilen okur, o konudaki metni çok daha hızlı okur; çünkü ne geleceğini kestirebilir (APS, 2016). Okumaya başlamadan önce başlığa ve görsellere birlikte bakın: “Sence bu metin ne anlatıyor? Bu konuda ne biliyorsun?” Bu kısa sohbet, çocuğun zihnini metne hazırlar. Beceri Atölyemizdeki Okumayı Yönetme sayfası bu adımı çocuğun kendi başına yapabileceği şekilde anlatır.

5. Okuma hızını amaca göre ayarlamayı öğretin

İyi okurlar her metni aynı hızla okumaz. Bir sözlükte kelime ararken ya da bir duyuruda saat bilgisini ararken göz gezdirir, bir hikâyeyi keyifle okurken akışına bırakır, ders çalışırken ya da sınav sorusu çözerken dikkatle okur. Araştırmalar da hızlı okuyanların çoğunun aslında metnin önemli kısımlarını seçmeyi bilen iyi “göz gezdiriciler” olduğunu gösteriyor (APS, 2016). Çocuğunuza “Bu metni neden okuyorsun?” diye sorarak okuma hızını amacına göre seçmeyi öğretin.

6. Okumayı düzenli ve keyifli bir alışkanlık hâline getirin

Çok okuyan çocukların daha iyi okuduğu iyi bilinen bir gözlemdir. Araştırmacılar bunun neden-sonuç ilişkisinin tam olarak kanıtlanmadığına dikkat çekse de (National Reading Panel bulguları, Reading Rockets), düzenli okuma söz varlığını, konu bilgisini ve okuma alışkanlığını besler. Önemli olan miktardan çok sürekliliktir: Her gün aynı saatte 15–20 dakikalık bir okuma zamanı, haftada bir kez saatlerce okumaktan daha etkilidir. Çocuğunuzun ilgisini çeken kitapları seçmesine izin verin ve okuduklarını sohbet konusu yapın. Okuma Kulübümüzdeki sınıf düzeyine uygun kitaplar iyi bir başlangıç olabilir.

7. Ölçün, kaydedin, kendisiyle karşılaştırın

Okuma hızındaki gelişim haftalar içinde görülür. 4–6 haftada bir aynı türde bir testle hızı ve anlamayı ölçün, sonuçları tarihle birlikte not edin. Karşılaştırmayı başka çocuklarla değil, çocuğunuzun kendi önceki sonucuyla yapın. Küçük bir artış bile kutlanmayı hak eder.

Neler işe yaramaz?

  • “Üç kat hızlı okuma” vaatleri. Okuma hızını anlamayı kaybetmeden birkaç katına çıkardığını iddia eden yöntemlerin güçlü bir bilimsel dayanağı yoktur (APS, 2016).
  • Kelimeleri tek tek ekranda gösteren uygulamalar. Bu uygulamalar göz hareketini ortadan kaldırmaya çalışır; ancak göz hareketleri okuma süresinin küçük bir bölümünü oluşturur ve geri dönüp okuma imkânının ortadan kalkması anlamayı düşürebilir (APS, 2016).
  • Geri dönüp okumayı yasaklamak. Anlamadığı bir cümleye geri dönmek kötü bir alışkanlık değil, anlamaya çalışan bir okurun doğal davranışıdır.
  • Süre baskısı ve kıyaslama. Kronometreyle sürekli baskı kurmak ya da kardeşle karşılaştırmak, okumayı sevimsiz hâle getirebilir.

4 haftalık örnek ev planı

HaftaNe yapılır? (günde 10–20 dk)
1. haftaOkuma hızı ve anlama testini çözün, sonucu not edin. Her gün aynı saatte 15 dakikalık okuma zamanı başlatın.
2. haftaHaftada 3 gün kısa bir paragrafla tekrarlı sesli okuma (3–4 tekrar). Yeni kelimeler defterine başlayın.
3. haftaOkumadan önce başlık ve görsel sohbeti ekleyin. Bir gün göz gezdirme, bir gün dikkatli okuma çalışması yapın.
4. haftaTekrarlı okuma ve günlük okumayı sürdürün. Hafta sonunda testi yeniden çözüp hız ve anlamayı ilk sonuçla karşılaştırın.

Okuma hızını ölçün

Sık sorulan sorular

Çocuğum içinden okurken dudaklarını kıpırdatıyor. Bu bir sorun mu?

Okumayı yeni pekiştiren çocuklarda bu sık görülür ve genellikle akıcılık geliştikçe kendiliğinden azalır. Zorla engellemek yerine tekrarlı sesli okumayla akıcılığı desteklemek daha yararlıdır. Belirgin bir okuma güçlüğünden şüpheleniyorsanız öğretmeninizle ve gerekirse bir uzmanla görüşün.

Dakikada kaç kelime okumak “iyi”dir?

Okuma hızı; metnin türüne, zorluğuna ve okuma amacına göre çok değişir. Bu yüzden tek bir “doğru sayı” yerine çocuğunuzun kendi gelişimini izlemenizi öneririz. Testimiz hızın yanında anlama düzeyini de gösterdiği için sonucu birlikte değerlendirmek daha doğru bir resim verir.

Sınavda süre yetmiyorsa ne yapmalı?

Çoğu zaman sorun yalnızca okuma hızı değil, soruyu ve metni okuma stratejisidir. Önce soru kökünü okumak, metinde aranacak bilgiyi belirlemek ve göz gezdirme ile dikkatli okumayı yerinde kullanmak süreyi önemli ölçüde rahatlatır. Bu stratejileri Okumayı Yönetme atölyesinde bulabilirsiniz.

Hızlı okuma kursları işe yarar mı?

Göz gezdirme ve amaca göre okuma gibi bazı stratejiler yararlıdır. Ancak anlamayı kaybetmeden okuma hızını birkaç katına çıkaracağını vaat eden yöntemler bilimsel araştırmalarla desteklenmemektedir. Asıl kalıcı gelişim akıcılık, söz varlığı ve düzenli okumadan gelir.

Kaynaklar
• Rayner, K., Schotter, E. R., Masson, M. E. J., Potter, M. C., & Treiman, R. (2016). So Much to Read, So Little Time: How Do We Read, and Can Speed Reading Help? Psychological Science in the Public Interest. Özet: Association for Psychological Science
• National Reading Panel (2000). Teaching Children to Read, Akıcılık bölümü: NICHD (PDF) • Özet: Reading Rockets

İlgili yazılar: Çıkarım Yapma Nedir? • Beceri Karnesi Nasıl Okunur?

Maarif Modeli’nde Beceri Karnesi Nasıl Okunur? Veliler İçin Adım Adım Rehber

yazar
Beceri Karnesi Nasıl Okunur?
Kısa cevapBeceri karnesi, çocuğunuzun bir testte hangi becerilerde güçlü, hangilerinde desteğe ihtiyaç duyduğunu gösterir. Toplam puana değil, renklere ve beceri kodlarına bakın: yeşil güçlü, sarı gelişmekte, kırmızı ise çalışılması gereken beceridir. En düşük bir iki beceriyi seçip haftada birkaç kısa çalışmayla destekleyin.

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli ile birlikte “beceri” sözcüğünü çok daha sık duymaya başladık. Çocuğunuz dahicocuk.tr’de bir test çözdüğünde de sonuç ekranında yalnızca kaç doğru yaptığını değil, hangi becerileri ne kadar kullanabildiğini gösteren bir beceri karnesi görür. İlk bakışta KB2.10, TAB2.2, OB1 gibi kodlar kafa karıştırıcı görünebilir. Bu rehberde karneyi adım adım nasıl okuyacağınızı ve sonuçlara göre evde neler yapabileceğinizi anlatıyoruz.

Önemli bir not: Bu yazıda anlatılan beceri karnesi, dahicocuk.tr’deki testlerin sonunda çıkan değerlendirme ekranıdır. Okulunuzun verdiği resmî karne ya da e-Okul notlarıyla aynı şey değildir; onların yerine geçmez. Amacı, çocuğunuzun okuma becerilerine yakından bakmanıza yardımcı olmaktır.

Beceri karnesinde neler görürsünüz?

Test bittiğinde önce genel sonuç (doğru ve yanlış sayısı) görünür. Hemen altında beceri karnesi iki bölümden oluşur:

  • Kavramsal Beceriler (KB): Çıkarım yapma, özetleme, karşılaştırma, değerlendirme gibi düşünme becerileri.
  • Türkçe Alan ve Okuryazarlık Becerileri (TAB • OB): Okumaya özgü beceriler (örneğin anlam oluşturma) ile bilgi, veri, görsel gibi okuryazarlık becerileri.

Her satırda bir beceri, o beceriyi ölçen sorulardan kaç tanesinin doğru yapıldığı (örneğin 2 / 3), bunun yüzdesi ve renkli bir çubuk bulunur. Bir satıra dokunduğunuzda, o becerinin hangi adımında (süreç bileşeninde) zorlanıldığını gösteren ayrıntı açılır.

Kodlar ne anlama geliyor?

KodAnlamıÖrnek
KB1Temel beceriler: bulma, seçme, belirleme gibi gözlenebilir işlemlerKB1.5 Bulma
KB2Bütünleşik beceriler: birkaç işlemi birlikte gerektiren düşünme becerileriKB2.10 Çıkarım Yapma
KB3Üst düzey düşünme becerileriKB3.3 Eleştirel Düşünme
SBSüreç bileşeni: bir becerinin küçük adımlarıKB2.10.SB4 Önerme sunmak
TAB2Türkçe alan becerileri içinde “Okuma” alanıTAB2.2 Anlam Oluşturma
OBOkuryazarlık becerileriOB1 Bilgi, OB7 Veri Okuryazarlığı

Bu kodlar Maarif Modeli’ndeki beceri sınıflandırmasından gelir (Kaynak: MEB – Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli). Hangi sınıfta hangi becerilerin öne çıktığını Sınıf Beceri Haritamızda görebilir, her kodun sade anlatımına Beceri Atölyesi’nden ulaşabilirsiniz.

Örnek bir karneyi birlikte okuyalım

Aşağıda 6. sınıf testini çözmüş bir öğrencinin karnesine benzeyen örnek bir karne var. Gerçek karnede satırlar dokununca açılır; burada ayrıntıları açık gösterdik.

Örnek beceri karnesi · 6. Sınıf Bağlam Temelli Beceri Testi 1 (örnek, temsilîdir)
Kavramsal Beceriler (KB)
KB2.3Özetleme1 / 1 • %100
KB2.4Çözümleme1 / 1 • %100
KB2.7Karşılaştırma1 / 1 • %100
KB2.10Çıkarım Yapma1 / 2 • %50
KB2.10.SB1 Varsayımda bulunmak — 1 / 1
KB2.10.SB4 Önerme sunmak — 0 / 1 → Beceri Atölyesi’nde güçlendir
KB2.17Değerlendirme0 / 1 • %0
KB2.17.SB4 Yargıda bulunmak — 0 / 1 → Beceri Atölyesi’nde güçlendir
Türkçe Alan ve Okuryazarlık (TAB • OB)
TAB2.2Anlam Oluşturma4 / 6 • %67
TAB2.3Süreci Değerlendirme0 / 1 • %0
OB1Bilgi Okuryazarlığı3 / 5 • %60
OB7Veri Okuryazarlığı2 / 2 • %100

Bu karneden şunları okuyabiliriz:

  • Güçlü yönler (yeşil): Özetleme, çözümleme ve karşılaştırma sorularının hepsi doğru. Veri okuryazarlığı (tablo ve grafik yorumlama) da güçlü.
  • Gelişmekte olanlar (sarı): Çıkarım yapmada 2 sorudan 1’i doğru. Ayrıntıya bakınca, ipuçlarından varsayım kurabildiği ama bu varsayımı bir yargı olarak ifade etmekte (önerme sunmak) zorlandığı görülüyor.
  • Desteğe ihtiyaç duyulan (kırmızı): Değerlendirme sorusu yanlış. Bu, “Hangisi en uygun yargıdır?” türündeki sorularda dengeli seçeneği bulmakta zorlandığını düşündürüyor.

Karneyi okurken 5 adım

  1. Toplam puana takılmayın. 7 doğru da 8 doğru da size tek başına çok şey söylemez. Asıl bilgi, hangi becerilerin yeşil, hangilerinin kırmızı olduğundadır.
  2. Renklere bakın. %80 ve üzeri yeşil, %50–79 arası sarı, %50’nin altı kırmızı görünür.
  3. En fazla bir iki beceri seçin. Kırmızı olanların hepsine aynı anda çalışmak yerine, önce en düşük bir iki beceriye odaklanın.
  4. Ayrıntıya dokunun. Satırı açtığınızda hangi süreç bileşeninde zorlanıldığını görürsünüz. Bu, “çıkarım zayıf” demekten çok daha işe yarar bir bilgidir.
  5. Bağlantıyı kullanın. %80’in altında kalan becerilerin yanında çıkan “Beceri Atölyesi’nde güçlendir” bağlantısı sizi doğrudan o becerinin anlatımına ve kısa testlerine götürür.

Yorumlarken nelere dikkat etmeli?

  • Az soru, oynak yüzde. Bir beceri yalnızca bir soruyla ölçüldüyse “0 / 1” görmek o becerinin hiç olmadığı anlamına gelmez. Yüzdeye değil, soru sayısına da bakın; kesin yargıya varmadan önce aynı beceriyi birkaç test daha izleyin.
  • Her test bir fotoğraftır. Yorgunluk, dikkat dağınıklığı ya da metnin konusu sonucu etkileyebilir. Birkaç farklı testin karnesi birlikte daha doğru bir resim verir.
  • Karşılaştırmayı kendisiyle yapın. Çocuğunuzun karnesini kardeşi ya da arkadaşıyla değil, kendi önceki karnesiyle karşılaştırın.
  • Not alın. Karne şu anda test bittiğinde ekranda gösteriliyor. Gelişimi izlemek için ekran görüntüsü alabilir ya da tarihle birlikte birkaç satır not tutabilirsiniz.

Sonuçlara göre evde ne yapabilirsiniz?

Yeşil beceriler: Bir adım ileri

Bu becerileri biraz daha uzun ya da zor metinlerle deneyin. Örneğin karşılaştırmada güçlü bir çocukla iki farklı gazete haberini karşılaştırabilirsiniz. Başarısını fark ettiğinizi söylemeyi unutmayın.

Sarı beceriler: Düzenli kısa pratik

Haftada iki üç kez, 10–15 dakikalık kısa çalışmalar yeterlidir. Beceri Atölyesi’ndeki ilgili sayfayı birlikte okuyun ve sayfanın sonundaki “Kendin Dene” sorularını çözün. Her sorudan sonra “Bunu nasıl düşündün?” diye sorun.

Kırmızı beceriler: Adım adım, sabırla

Önce kısa ve ilgisini çeken metinlerle başlayın. Atölye sayfasındaki adımları tek tek ilerleyin; her adımın kendi kısa testi vardır. Doğru cevaptan çok düşünme yolunu övün. Birkaç hafta sonra aynı türde bir testi yeniden çözüp karneyi karşılaştırın.

Öğretmenle paylaşın: Karnede sürekli kırmızı kalan bir beceri varsa bunu çocuğunuzun Türkçe öğretmeniyle paylaşmak iyi bir fikirdir. Öğretmen, sınıfta bu beceriye yönelik ek etkinlikler önerebilir. Atölye sayfalarımızdaki “Öğretmen Köşesi” bölümleri de sınıf içi etkinlik fikirleri içerir.

İlk karnenizi birlikte çıkarın

Çocuğunuzun sınıfına uygun testi seçin; test yaklaşık 15–20 dakika sürer ve sonunda beceri karnesi çıkar:

Sınıfına göre test seç

Sık sorulan sorular

Beceri karnesi okuldaki notu etkiler mi?

Hayır. Beceri karnesi dahicocuk.tr’deki testlerin sonucudur ve yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Okul notu ya da resmî karneyle bir bağlantısı yoktur.

%80 sınırı nereden geliyor?

%80, sitemizde bir becerinin “güçlü” sayıldığı ve atölye önerisinin gösterilmediği eşiktir. Resmî bir ölçüt değildir; çocuğunuza hangi becerilere öncelik vereceğinizi göstermek için kullandığımız pratik bir sınırdır.

Bazı becerilerde neden yalnızca bir soru var?

Her test birçok beceriyi birlikte ölçer; bu yüzden bazı becerilere bir, bazılarına birkaç soru düşebilir. Bir becerinin gerçek düzeyini görmek için Beceri Atölyesi’ndeki o beceriye özel kısa testleri ya da farklı testlerin sonuçlarını birlikte değerlendirin.

Karne sonuçları kaydediliyor mu?

Şu anda karne test bitiminde ekranda gösteriliyor. Gelişimi takip etmek için ekran görüntüsü almanızı ya da sonuçları tarihle birlikte not etmenizi öneririz.

İlgili yazı: Çıkarım Yapma Nedir? 5–8. Sınıf Örnekleriyle Veli Rehberi

Çıkarım Yapma Nedir? 5–8. Sınıf Örnekleriyle Veli Rehberi

yazar
Çıkarım Yapma Nedir? 5–8. Sınıf Örnekleriyle
Kısa cevapÇıkarım yapmak, metinde açıkça yazmayan bir bilgiyi ipuçlarından ve önceden bildiklerimizden yola çıkarak bulmaktır. Kısacası “satır aralarını okumak”tır. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nde bu beceri KB2.10 Çıkarım Yapma koduyla yer alır ve 5. sınıftan 8. sınıfa kadar her düzeyde karşımıza çıkar.

Çocuğunuz bir paragrafı okuyup “Burada öyle bir şey yazmıyor ki!” diyorsa yalnız değil. Ortaokul öğrencilerinin en çok zorlandığı sorulardan biri, cevabın metinde hazır durmadığı sorulardır. Bu yazıda çıkarım yapmanın ne olduğunu, okulda ve sınavlarda neden bu kadar önemli olduğunu, her sınıf düzeyinden örneklerle anlatıyoruz. Yazının sonunda da evde birkaç dakikada yapabileceğiniz pratik önerilerle çocuğunuzla birlikte çözebileceğiniz kısa bir test bulacaksınız.

Çıkarım yapma nedir?

Bir gün eve geldiğinizi ve çocuğunuzun ayakkabılarının çamurlu olduğunu, şemsiyesinin de kapının yanında ıslak durduğunu gördüğünüzü düşünün. Kimse size söylemese de dışarıda yağmur yağdığını ve çocuğunuzun yağmura yakalandığını anlarsınız. İşte bu bir çıkarımdır: Gördüğünüz ipuçlarını (çamur, ıslak şemsiye) bildiklerinizle (yağmurda yerler çamur olur) birleştirip yazılmayan bir sonuca ulaşırsınız.

Okurken de aynısı olur. Yazarlar her şeyi açıkça söylemez; bir kahramanın üzgün olduğunu “O çok üzgündü.” diye yazmak yerine “Tabağındaki yemeğe dokunmadı, gözlerini pencereden ayırmadı.” diye anlatabilir. Bu ipuçlarını fark edip anlamı kuran okur, metni gerçekten anlamış olur.

Çıkarım yapmak neden bu kadar önemli?

  • Okuduğunu anlamanın temelidir. Bir metni yalnızca kelime kelime okumak yetmez; kahramanların duygularını, olayların nedenlerini ve yazarın vermek istediği mesajı anlamak çıkarım gerektirir.
  • Sınavlarda sık sorulur. LGS Türkçe testinde “Bu metinden hangisi çıkarılabilir?” ya da “Bu metinden hareketle hangisi söylenebilir?” biçiminde sorular düzenli olarak yer alır.
  • Diğer derslerde de gerekir. Fen bilimlerinde bir deney sonucunu yorumlamak, sosyal bilgilerde bir haritadan bilgi çıkarmak da çıkarım becerisine dayanır.
  • Günlük hayatta korur. Bir reklamın asıl ne satmak istediğini, bir haberin neyi söylemediğini fark etmek bilinçli bir birey olmanın parçasıdır.

Maarif Modeli’nde çıkarım yapma (KB2.10)

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, çıkarım yapmayı bir “kavramsal beceri” olarak tanımlar ve onu küçük adımlara, yani süreç bileşenlerine ayırır. Programda KB2.10 için şu süreç bileşenleri yer alır: mevcut bilgisi dâhilinde varsayımda bulunmak, örüntüleri listelemek, karşılaştırmak, önerme sunmak ve değerlendirmek. (Kaynak: MEB – Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, Kavramsal Beceriler)

Bu ifadeler kulağa resmî gelebilir. Beceri Atölyemizde aynı adımları çocukların anlayacağı dille şöyle anlatıyoruz:

  1. İpuçlarından bir “olabilir” kur: Metindeki ipuçlarına bakıp bir olasılık düşün.
  2. Tekrar eden ipuçlarını yan yana koy: Aynı yönü gösteren ipuçlarını topla.
  3. Olasılıkları metne tut: Aklına gelen seçenekleri metinle karşılaştır.
  4. Çıkarımını kanıtıyla söyle: “Bence …, çünkü metinde …” diye açıkla.
  5. Çıkarımının sınırını sına: Metnin izin verdiğinden fazlasını söylemediğinden emin ol.

Sınıf sınıf çıkarım örnekleri

Çıkarım becerisi her sınıfta biraz daha derinleşir. 5. sınıfta somut ipuçlarıyla başlar, 8. sınıfta ise duyguların, değerlerin ve yazarın mesajının çıkarılmasına kadar uzanır.

5. sınıf
Ali okuldan döndüğünde mutfaktan mis gibi bir koku geliyordu. Tezgâhta un serpilmiş bir tepsi ve yıkanmayı bekleyen bir mikser duruyordu. Annesi gülümseyerek “Ellerini yıka, çay birazdan hazır.” dedi.

Soru: Annesi ne yapmış olabilir?

İpuçları: mis gibi koku, un serpilmiş tepsi, mikser, çay hazırlığı

Çıkarım: Annesi kek ya da benzeri bir hamur işi yapmıştır. Metin bunu söylemiyor; ama bütün ipuçları aynı yönü gösteriyor.

6. sınıf
Deniz, takım seçmelerinden sonra eve sessizce girdi. Çantasını odasının köşesine bıraktı ve annesi seslendiğinde akşam yemeğine inmek istemediğini söyledi.

Soru: Deniz’in seçmelerle ilgili durumu ne olabilir?

İpuçları: sessizce girmesi, çantayı köşeye bırakması, yemeğe inmek istememesi

Çıkarım: Deniz seçmelerde istediği sonucu alamamış ve üzgün olabilir. “Olabilir” demek önemlidir; çünkü metin bunu kesin olarak söylemiyor.

7. sınıf
Bazı kuş türleri sonbaharda binlerce kilometre uçarak daha sıcak bölgelere gider, ilkbaharda ise doğdukları yerlere geri döner. Bilim insanları bu kuşların yolculuk sırasında Güneş’in konumundan ve yıldızlardan yararlandığını düşünmektedir.

Soru: Bu metinden kuşlarla ilgili hangisi çıkarılabilir?

İpuçları: sonbaharda sıcak bölgelere gitmeleri, Güneş ve yıldızlardan yararlanmaları

Çıkarım: Bu kuşlar soğuk mevsimin zor koşullarından kaçmak için göç eder ve yön bulmak için doğadaki işaretleri kullanır.

8. sınıf (LGS tipi)
Ressam, yıllarca aynı pencereden aynı sokağı çizdi. Komşuları “Hep aynı şeyi çiziyorsun.” dediğinde yalnızca gülümsedi; çünkü onun tablolarında sokak her mevsim, her saat başka bir renge bürünüyordu.

Soru: Bu metinden ressamla ilgili çıkarılabilecek en uygun yargı hangisidir?

İpuçları: “hep aynı şey” sözüne gülümsemesi, tablolarda sokağın her saat başka renge bürünmesi

Çıkarım: Ressam, başkalarına sıradan görünen şeylerdeki küçük farklılıkları görebilen dikkatli bir gözlemcidir. LGS’de doğru seçenek genellikle böyle birden çok ipucunu birleştiren, ama metnin söylediğinden ileri gitmeyen yargıdır.

Çocuklar çıkarım yaparken en çok hangi hataları yapar?

  • Metinde yazanı tekrar etmek. “Bu metinden ne çıkarılabilir?” sorusuna metindeki bir cümleyi aynen söylemek çıkarım değildir; çıkarım, yazılmayanı bulmaktır.
  • Metinde olmayanı uydurmak. Hayal gücüyle metinde hiçbir ipucu olmayan bir sonuç kurmak. Her çıkarımın en az bir kanıtı olmalıdır.
  • Fazla kesin konuşmak. “Kesinlikle, her zaman, hiçbir zaman” gibi ifadeler çoğu zaman metnin izin verdiğinden fazlasını söyler.
  • Tek bir ipucuna takılmak. Bütün ipuçlarını birlikte değerlendirmek yerine ilk göze çarpana göre karar vermek.

Evde çıkarım becerisini geliştirmek için 6 öneri

İyi haber şu: Çıkarım yapmayı geliştirmek için masa başında saatler geçirmek gerekmez. Günlük hayatın içinde, birkaç dakikalık sohbetlerle bu beceriyi destekleyebilirsiniz.

  • “Nereden anladın?” diye sorun. Çocuğunuz bir şey söylediğinde cevabı kadar gerekçesini de merak edin. Bu soru, çıkarımı kanıta bağlama alışkanlığı kazandırır.
  • Kitap kapağıyla tahmin oyunu oynayın. Yeni bir kitaba başlamadan önce kapağa ve başlığa bakıp “Sence bu kitap ne anlatıyor olabilir?” diye konuşun; okudukça tahminleri birlikte kontrol edin.
  • Film ya da dizi izlerken bir sahnede durun. “Sence şu an ne hissediyor? Bunu nereden anladın?” sorusu, ekrandaki ipuçlarını okumanın harika bir alıştırmasıdır.
  • Haber başlığı oyunu yapın. Bir gazete ya da haber sitesinden yalnızca başlığı okuyun; haberin ne anlatabileceğini birlikte tahmin edip sonra haberi okuyun.
  • Reklam dedektifliği yapın. Bir reklamı birlikte izleyip “Bu reklam bize aslında ne söylemek istiyor? Neyi söylemiyor?” diye konuşun.
  • Günlük bilmeceler sorun. “Kapının önünde ıslak bir şemsiye var. Ne olmuş olabilir?” gibi kısa gözlem soruları, çıkarımı oyun hâline getirir.
Unutmayın: Bu oyunlarda doğru cevaptan çok gerekçe önemlidir. Çocuğunuz farklı bir sonuca ulaşsa bile bunu ipuçlarıyla açıklayabiliyorsa, çıkarım becerisini kullanıyor demektir. Gerekçesini övün; gerekirse “Peki, şu ipucu buna uyuyor mu?” diye nazikçe yeni bir soru sorun.

Çocuğunuz zorlanıyorsa

Çocuğunuz çıkarım sorularında sık sık “Metinde yazmıyor.” diyorsa ya da yalnızca metinden cümle kopyalıyorsa endişelenmeyin; bu beceri zamanla ve doğru yönlendirmeyle gelişir. Önce kısa ve somut metinlerle başlayın. Okurken ipucu olabilecek sözcüklerin altını çizmesini isteyin. Çıkarımını “Bence …, çünkü metinde … yazıyor.” kalıbıyla söylemesini teşvik edin. Beceri Atölyemizdeki Çıkarım Yapma sayfası bu adımları çocuğun kendi başına çalışabileceği şekilde, örneklerle anlatır.

Birlikte deneyin: Kısa çıkarım testi

Aşağıdaki kısa testi çocuğunuzla birlikte çözebilirsiniz. Her sorudan sonra “Bunu nereden anladın?” diye sormayı unutmayın. Test sonunda hangi adımda zorlandığını gösteren bir beceri karnesi çıkar.

Sorular
1
2
3
4
5
6
7
8
/8
0
Question report close icon

Report a question

You cannot submit an empty report. Please add some details.
Question report loader icon

1 / 8

Bookmark question icon

“Can, matematik sınavından önceki hafta her gün bir saat çalıştı ve sınavdan yüksek not aldı.”

Bu metinden çıkarılabilecek en dengeli yargı hangisidir?

Kavramsal beceri: KB2.10.SB5 · Çıkarım Yapma › Değerlendirmek
Etiketler: TAB2.2.SB3 · Çıkarım yapmak • OB1.5 · Bilgiyi Kullanarak Eleştirel Düşünme

2 / 8

Bookmark question icon

“Okulun su tasarrufu kampanyasında Efe, lavabolardaki damlayan muslukları tek tek not etti ve hazırladığı listeyi okul müdürüne götürdü.”

Efe hakkında metne dayanan en uygun önerme hangisidir?

Kavramsal beceri: KB2.10.SB4 · Çıkarım Yapma › Önerme sunmak
Etiketler: TAB2.2.SB3 · Çıkarım yapmak • OB1.5 · Bilgiyi Kullanarak Eleştirel Düşünme

3 / 8

Bookmark question icon

“Bir sınıfta yapılan ankette 20 öğrenciden 15’i en sevdiği dersin beden eğitimi olduğunu söyledi.”

Aşağıdaki yargılardan hangisi bu bilginin izin verdiğinden daha ileri gitmektedir?

Kavramsal beceri: KB2.10.SB5 · Çıkarım Yapma › Değerlendirmek
Etiketler: TAB2.2.SB3 · Çıkarım yapmak • OB1.5 · Bilgiyi Kullanarak Eleştirel Düşünme

4 / 8

Bookmark question icon

“Sınav sonuçları açıklandığında Burak notuna baktı, kâğıdını katlayıp çantasına koydu ve öğle arasında yemeğine dokunmadı.”

I. Burak beklemediği bir not almış olabilir.
II. Burak öğle yemeğini sevmediği için yememiştir.

Bu iki açıklama metindeki ipuçlarıyla karşılaştırıldığında hangisi söylenebilir?

Kavramsal beceri: KB2.10.SB3 · Çıkarım Yapma › Karşılaştırmak
Etiketler: TAB2.2.SB3 · Çıkarım yapmak • OB1.5 · Bilgiyi Kullanarak Eleştirel Düşünme

5 / 8

Bookmark question icon

“Yeni taşındıkları mahallede Ayşe, ilk günlerde pencereden sokakta top oynayan çocukları izledi. Bir hafta sonra elinde topuyla aşağı indi.”

Ayşe’yle ilgili hangisi varsayılabilir?

Kavramsal beceri: KB2.10.SB1 · Çıkarım Yapma › Mevcut bilgisi dâhilinde varsayımda bulunmak
Etiketler: TAB2.2.SB3 · Çıkarım yapmak • OB1.5 · Bilgiyi Kullanarak Eleştirel Düşünme

6 / 8

Bookmark question icon

“Mert eve girer girmez çantasını bir köşeye fırlattı, kimseyle konuşmadan odasına geçti ve kapısını sertçe kapattı.”

Bu davranışlardan hareketle Mert’le ilgili aşağıdakilerden hangisi varsayılabilir?

Kavramsal beceri: KB2.10.SB1 · Çıkarım Yapma › Mevcut bilgisi dâhilinde varsayımda bulunmak
Etiketler: TAB2.2.SB3 · Çıkarım yapmak • OB1.5 · Bilgiyi Kullanarak Eleştirel Düşünme

7 / 8

Bookmark question icon

“Elif tohumu her gün suladığı hâlde ilk hafta hiçbir değişiklik olmadı. İkinci haftanın sonunda toprağın üstünde küçük bir çatlak belirdi.”

Bu bilgilere göre aşağıdaki çıkarımlardan hangisi diğerlerinden daha iyi desteklenir?

Kavramsal beceri: KB2.10.SB3 · Çıkarım Yapma › Karşılaştırmak
Etiketler: TAB2.2.SB3 · Çıkarım yapmak • OB1.5 · Bilgiyi Kullanarak Eleştirel Düşünme

8 / 8

Bookmark question icon

“Mahalle kütüphanesinin önünde sabah açılış saatinden önce uzun bir kuyruk oluşmuştu. Kuyruktakilerin çoğunun elinde ‘Yeni Çıkanlar’ listesi vardı.”

Aşağıdakilerden hangisi bir çıkarımı kanıtıyla birlikte doğru biçimde ifade etmektedir?

Kavramsal beceri: KB2.10.SB4 · Çıkarım Yapma › Önerme sunmak
Etiketler: TAB2.2.SB3 · Çıkarım yapmak • OB1.5 · Bilgiyi Kullanarak Eleştirel Düşünme

Ortalama puan 0%

0%

Sonuçların kaybolmasınÜcretsiz üye olursan çözdüğün testler ve puanların hesabında saklanır.
Ücretsiz üye olGiriş yap

Şimdi sıra sizde

Sık sorulan sorular

Çıkarım yapmak ile tahmin etmek aynı şey mi?

Birbirine yakındır ama aynı değildir. Tahmin etmek, ipuçlarından yola çıkarak ileride ne olacağını düşünmektir (“Öykünün sonunda ne olacak?”). Çıkarım yapmak ise metinde şu anda söylenmeyen bir bilgiyi bulmaktır (“Kahraman neden üzgün?”). Maarif Modeli’nde tahmin etme ayrı bir beceri olarak (KB2.12) yer alır.

Çocuğum doğru cevabı buluyor ama nedenini açıklayamıyor. Bu sorun mu?

Doğru cevabı bulması iyi bir başlangıçtır. Ancak gerekçesini söyleyebilmesi, becerinin kalıcı hâle geldiğini gösterir. “Hangi kelime ya da cümle bunu düşündürdü?” diye sorarak gerekçesini metne bağlamasına yardım edebilirsiniz.

Çıkarım yapma hangi sınıfta öğretilir?

Çıkarım yapma 5. sınıftan 8. sınıfa kadar her düzeyde yer alır; değişen, metinlerin uzunluğu ve ipuçlarının ne kadar örtük olduğudur. Hangi sınıfta hangi becerilerin öne çıktığını Sınıf Beceri Haritası’nda görebilirsiniz.

Okuma hızı çıkarım yapmayı etkiler mi?

Çok yavaş okuyan bir çocuk, cümleleri birleştirmekte zorlanabilir; çok hızlı okuyan bir çocuk ise ipuçlarını gözden kaçırabilir. Önemli olan anlamaya uygun bir hızda okumaktır. Çocuğunuzun okuma hızını ve anlama düzeyini Okuma Hızı ve Anlama Testi ile ücretsiz ölçebilirsiniz.